Συνταγματικότητα ή μη απαγόρευσης πολιτικών κομμάτων;

Περίληψη

Το ζήτημα της νομικής και συνταγματικής διαχείρισης των πολιτικών κομμάτων που στρέφονται κατά του δημοκρατικού πολιτεύματος αποτελεί ένα από τα πιο ακανθώδη και διαχρονικά προβλήματα του Συνταγματικού Δικαίου και της Πολιτικής Επιστήμης. Στην καρδιά αυτού του προβληματισμού βρίσκεται ένα βαθύτατα δημοκρατικό παράδοξο: Δικαιούται μια φιλελεύθερη δημοκρατία, προκειμένου να αυτοπροστατευθεί, να περιορίσει ή ακόμη και να καταργήσει τις ελευθερίες εκείνων που επιδιώκουν την κατάλυσή της; Ιστορικά, οι απαντήσεις στο ζήτημα αυτό διαφοροποιήθηκαν. Το γερμανικό μοντέλο της «μαχόμενης δημοκρατίας», αναγνωρίζει τη δυνατότητα προληπτικής προστασίας του πολιτεύματος. Αντίθετα, η ελληνική έννομη τάξη επέλεξε το 1975 έναν περισσότερο ανεκτικό πολιτικό φιλελευθερισμό, απορρίπτοντας την απαγόρευση ή διάλυση πολιτικών κομμάτων. Η προσέγγιση αυτή δοκιμάστηκε έντονα με την ανάδυση της Χρυσής Αυγής, η δράση της οποίας ανέδειξε τις δυσχέρειες αντιμετώπισης μορφωμάτων που χρησιμοποιούν τον θεσμό του κόμματος ως προκάλυμμα εγκληματικής δράσης. Η καταδίκη της ως εγκληματικής οργάνωσης το 2020 ανέδειξε την ανάγκη αποτελεσματικότερων θεσμικών μηχανισμών προστασίας της δημοκρατίας. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται ο ν. 5019/2023, ο οποίος εισήγαγε νέα κριτήρια για τη συμμετοχή πολιτικών κομμάτων στις εκλογές, αναδεικνύοντας ιδίως την έννοια της «κρυπτόμενης ηγεσίας» και τη διάκριση μεταξύ του προληπτικού ελέγχου του Αρείου Πάγου και του κατασταλτικού ελέγχου του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου. Η παρούσα μελέτη εξετάζει το ισχύον συνταγματικό και νομοθετικό πλαίσιο και τα ζητήματα που ανακύπτουν από την εφαρμογή του, με βάση τη θεωρία, τη νομολογία και τη νομοθεσία. Σκοπός είναι να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο το ελληνικό κράτος δικαίου επιδιώκει να διαφυλάξει τον πολιτικό πλουραλισμό και τη δημοκρατική έννομη τάξη, χωρίς να επιτρέπει τη θεσμική τους υπονόμευση.